Waar mythen niet over gaan

paul plaatje

Illustratie: Puk Groos

 

Vroeger was het makkelijk. Die met de witte hoeden waren de goeien, die met de zwarte de slechten. Zorro was een uitzondering. De gemaskerde held met sabel en zweep droeg een zwarte hoed. Luke Skywalker streed voor (en met) de lichte kant van “the force”, Darth Vader vertegenwoordigde de “dark side”. Tot het allerlaatste stukje van The Return of the Jedi, waar de zwaar ademende slechterik ineens berouw leek te tonen. Een dramatisch en tragisch hoogtepunt van de film, dat mij als kind verwarde. Het is toch veel logischer om de wereld in te delen in goed en slecht? Trump is slecht. Poetin ook. Obama is goed, net als Merkel. Zwart-wit is veel gemakkelijker dan grijs.

Volgens flapteksten, filmrecensies en aankondigingen gaan verhalen vaak over de “mythische strijd tussen goed en kwaad”. Dat zinnetje suggereert dat mythen over die strijd gaan en zelfs dat dat de kern van de mythologie is. Maar helaas. Mythen gaan over alles: liefde, vriendschap, trouw, familierelaties en nog veel meer. Ze behandelen het hele leven.

Maar het is ontegenzeggelijk waar: in mythologische verhalen wordt er heel wat afgeknokt. Grieken vs. Trojanen, Goden vs. Titanen (en Giganten en monsters), Asgaardbewoners vs. IJsreuzen, Connacht vs. Ulster. Maar zelden definieert een schrijver welke kant nou de goede kant is en welke de slechte. Homerus was hoogstwaarschijnlijk een Griek die in het huidige Turkije woonde, dus dichter bij Troje dan bij Athene. In zijn Ilias lijkt hij niet echt een kant te kiezen. Griekse helden schildert hij af als kleinzielige kleuters (Achilles), listige lafaards (Odysseus) en dommekrachten (Ajax), terwijl de grootste Trojaanse held (Hektor) wordt neergezet als een heldhaftige family-man. Van de andere kant zijn de Griekse successen vaak groter dan de Trojaanse én zijn de Grieken de uiteindelijke overwinnaars. Toch levert dat geen helder goed-tegen-kwaad verhaal op. Beide zijden handelen heldhaftig én bruut, met lafheid én dapperheid. Zo schetst Homerus heel effectief de tragiek van de oorlog, waarin eigenlijk niemand goed is en niemand slecht. Een grijs gebied, dus. Al kiest een schrijver soms duidelijker een kant, toch geldt iets dergelijks ook voor de andere mythische oorlogen. Het explicieter wij-tegen-zij, maar dat wordt nauwelijks vertaald als goed-tegen-slecht. Beide kanten in een oorlog hebben immers een begrijpelijke reden om te vechten. Je kunt wij-tegen-zij altijd omdraaien. De myhtenvertellers lijken zich daar zeer van bewust te zijn. En als je Star Wars omdraait, gaat The Empire Strikes Back over een keizer die orde wil scheppen in het heelal en na veel vijven en zessen een bende terroristische guerilleras weet te verslaan.

Naast die grote oorlogen zijn er eindeloos veel verhalen over gevechten tussen helden en monsters: Herakles tegen de Hydra, Siegfried tegen de draak, Beowulf tegen Grendel. Daar lijkt het duidelijker: de helden zijn goed, de monsters slecht. Dat eerste is overigens vaak wel waar, al kan een monsterdoder ook zijn nare trekjes hebben: Oedipous versloeg weliswaar de sfinx, maar doodde eerder ook een wildvreemde bejaarde omdat die hem in de weg liep. En Bellerophon kreeg het zo hoog in de bol nadat hij de Chimaera doodde, dat hij recht meende te hebben op een plekje op de Olympus. Zeus bliksemde hem van zijn gevleugelde paard af. 

Maar monsters zijn toch wel slechteriken? Het is nodig om eerst te definiëren wat “slechtheid” (“evil” in het Engels) precies is. Zonder een uitvoerig filosofisch betoog te houden en kijkend met een redelijk moderne bril, noem ik het kwaad: andere mensen leed aandoen om er zelf beter van te worden, zonder dat er een hogere reden voor bestaat. Die laatste toevoeging is belangrijk: wraak, een vervloeking, een dreiging: het zijn allemaal redenen, en vaak begrijpelijke redenen, om anderen leed aan te doen, zonder dat er sprake hoeft te zijn van kwaad. Maar als het leed onevenredig groot is, als er geen enkele begrijpelijke reden meer is, dan zou je kunnen spreken van een immorele en dus slechte daad. Zeker als het kwellen van anderen een doel op zich is geworden. Je merkt: ook het kwaad zelf is een grijs gebied…

Waarom veroorzaken die monsters dan leed? De meeste monsters worden beschreven als dieren: ze spreken niet en handelen uit basale instincten: honger en de drang zichzelf te verdedigen. Als een wolf op de Veluwe een schaap opeet, kun je dat moeilijk “slecht” noemen - het is zijn natuurlijke gedrag. Dat Grendel elke nacht een paar mannen uit Hrothgar’s paleis verorbert, kunnen we hem dan ook niet echt kwalijk nemen.

Er zijn monsters die willens en wetens leed veroorzaken. Medusa heeft vele helden versteend. Maar zij was het slachtoffer van een vervloeking, waardoor zij haar monsterlijke uiterlijk en dito krachten kreeg. In de meeste monsterverhalen krijgt het monster impliciet of expliciet een motivatie mee. En die is slechts heel zelden “leed berokkenen” zonder verdere context. Ook monsters zijn niet werkelijk slecht en in een monstergevecht gaat het nooit om goed tegen kwaad.

Mythenwetenschapper Claude Lévi-Strauss heeft betoogd dat heel veel mythen in feite gaan om een andere tegenstelling. De monsters, net als de giganten, de titanen of de IJsreuzen staan voor de natuur, het ontembare, de chaos. De helden en goden staan voor de door de mens opgelegde, culturele orde. Opvallend vaak wordt “orde” gelijkgesteld aan “goed” en “chaos” aan “kwaad”, maar het is veel eerder een strijd tussen cultuur en natuur. Een strijd die wel allemaal dagelijks op kleine schaal voeren als we het onkruid proberen te verwijderen tussen de stoeptegels op de oprit of een paraplu opsteken tegen de regen. In een primitieve samenleving kan die strijd epische proporties krijgen: hoe voorkom je dat je wordt opgegeten door een beer? Dat een overstroming je oogst en je huis wegspoelt? Dat een aardbeving je dorp verwoest?

Is er dan geen eenduidig goed of kwaad in de mythologie? Als je onzelfzuchtig en zelfs met dappere doodsverachting andere mensen helpen “goed” wil noemen, dan zijn er best wel een paar goeieriken te vinden: Herakles, Beowulf, Siegfried. Al zijn er zelfs op hun blazoenen wel wat smetjes te vinden. Maar voor echt, onverdund, psychopathisch kwaad moet je in de mythologie ver zoeken. Net als in de echte wereld. Alles is grijs.

Paul Groos.

 

Paul Groos is verhalenverteller en classicus. Hij studeerde in 2015 af aan de Nederlandse Vertelacademie met de voorstelling "Om Troje, vader - zoon - Achilles". Hij vertelt vaak en graag uit de klassieke mythologie op middelbare scholen en schreef het boek "Mythen Voor de Klas, 20 verteltips voor classici". Meer informatie vindt u www.vertellerpaul.nl en of Facebook.

Evenement aanmelden?

Organiseer je een evenement in het kader van Wereldverteldag? Zorg dat de bezoekers van deze website je kunnen vinden en meld je evenement aan!

Ga naar het aanmeldformulier